Một đặc điểm nổi bật của người trẻ ngày nay là họ sống trong tình trạng bị bao vây bởi kích thích liên tục: tin nhắn, mạng xã hội, email, video ngắn, thông báo và các cuộc họp nối tiếp nhau. Nghịch lý ở chỗ, khi kiệt sức, họ không tìm đến sự tĩnh lặng, mà lại tiếp tục tìm thêm kích thích, nhầm lẫn giữa nghỉ ngơi và giải trí, giữa phục hồi và tiêu hao năng lượng tinh thần.
Trong bài nói chuyện TEDx tại Manchester, nhà nghiên cứu và tác giả người Canada Chris Bailey đưa ra một góc nhìn quan trọng: chúng ta không thực sự bị phân tâm, mà đang bị quá tải kích thích. Phân tâm chỉ là triệu chứng; nguyên nhân sâu xa là não bộ quen với dòng kích thích mới mẻ, liên tục và phần thưởng nhanh, khiến khả năng tập trung suy giảm.
Bailey giải thích rằng môi trường kỹ thuật số khai thác “thiên kiến mới lạ” của não bộ: mỗi thông báo hay nội dung ngắn đều kích hoạt dopamine, huấn luyện não tìm phần thưởng tức thì. Hệ quả là con người ngày càng mất kiên nhẫn với công việc đòi hỏi chiều sâu, không phải vì thiếu ý chí, mà vì não đã được huấn luyện sai cách.
Qua các thử nghiệm cá nhân – như giới hạn sử dụng điện thoại chỉ 30 phút mỗi ngày, hay chủ ý để bản thân “chán” trong những khoảng thời gian không kích thích – Bailey nhận thấy sự tập trung cải thiện, tư duy sáng tạo tăng lên và khả năng hoạch định tương lai rõ ràng hơn. Điều này cho thấy: sự tập trung là một trạng thái nội tâm, phụ thuộc vào mức độ “ồn ào” bên trong hơn là các kỹ thuật quản lý bên ngoài.
Từ đó, Bailey mời gọi người trẻ suy nghĩ lại về khái niệm nghỉ ngơi. Nghỉ ngơi không phải là đổi sang một loại kích thích khác, mà là giảm kích thích. Chỉ khi não được trả lại không gian trống, con người mới có thể suy nghĩ sâu, kết nối ý tưởng và sống có định hướng.
Kết luận, khả năng chú ý không được củng cố bằng ý chí thuần túy, mà bằng kỷ luật trong việc quản lý kích thích. Trong một thế giới ồn ào, việc tái chiếm sự thinh lặng nội tâm không chỉ giúp làm việc hiệu quả hơn, mà còn giúp con người sống tự do và có ý nghĩa hơn.
